Bazylika Mniejsza (Katedra)

katedra_d5

Najbardziej reprezentatywny zabytek Tarnowa. Wielokrotnie przebudowywana. W swym pierwotnym, gotyckim XIV-wiecznym kształcie, była to zapewne budowla bezwieżowa, jednonawowa z prostokątnym prezbiterium, wzniesiona z cegły z dodatkiem kamienia. Stopniowo pierwotna bryła kościoła była obudowywana kaplicami od końca XIV w. do XIX w.

katedra_d5

Potężna wieża od zachodu została dobudowana do nawy głównej zapewne w końcu XV w. Jej dzisiejsza wysokość wynosi 72 m, ile wynosiła pierwotna, nie wiadomo. Dzisiejszy wygląd neogotycki, katedra otrzymała po gruntownej renowacji i częściowej przebudowie w latach 1889-1900.
Katedra słynie z renesansowych nagrobków przedstawicieli rodu Tarnowskich oraz manierystycznego Ostrogskich, które słusznie uchodzą za jedne z najwybitniejszych dzieł sztuki w Polsce takich mistrzów jak: Bartłomiej Berecci, Jan Maria Padovano i Jan Pfister.
Pomnik nagrobny Barbary z Tęczyńskich Tarnowskiej (zm. 1521 r.) z warsztatu Bartłomieja Berecci jest uważany za najpiękniejszą rzeźbę, przedstawiającą kobietę doby Renesansu w całej Europie. Zaś piętrowy pomnik hetmana Jana Tarnowskiego (zm. 1561 r.) i jego syna Krzysztofa (zm. 1567 r.), za najbardziej monumentalny w Europie. Wymiary jego wynoszą obecnie 13,8 m wysokości i 5,6 m szerokości. Więcej o katedrze

Powstanie parafii w Tarnowie, a w konsekwencji i budowe kościoła, należy wiązać z lokacją miasta i jego właścicielem, Spicymirem. Można zatem przyjąć, że kościół parafialny miasta Tarnowa został wzniesiony około połowy wieku XIV lub zaraz po połowie tego stulecia.

katedra_ratusz2d

Od początku też nosił wezwanie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Nie wiadomo jednak, czy ów XIV-wieczny kościół jest identyczny - oczywiście w swej najstarszej częśći - z obecną świątynią katedralną. Trudność powstaje dlatego, ponieważ historyk Polski ksiądz Jan Długosz (1415-1480) podaje, że w roku 1400 biskup krakowski Piotr Wysz "założył (w Tarnowie) kościół kolegiacki pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny, z dawnego kościoła parafialnego, który mu tytułu swego ustąpił". Stało się to staraniem Jana z Tarnowa (1410), wnuka założyciela miasta. W oparciu o ten fakt utarło się przekonanie, że na rok 1400 przypada początek budowy obecnego kościoła. Wydaje się to jednak niesłuszne, gdyż wiadomo, że już w drugiej połowie XIV stulecia dobudowano do owego pierwotnego kościoła parafialnego istniejącą do dziś kaplicę boczną Świętego Krzyża, zwaną też Bożego Ciała.

katedra_witraze_d

Poza tym w roku 1392 odbyła się w tymże kościele konsekracja bł. Jakuba Strepy na biskupa halickiego, a więc nie mógł mieć charakteru prowizorycznej świątyni. Także pojawiające się niekiedy zdanie, że ów pierwotny kościół był drewniany, nie znajduje potwierdzenia w dokumentach. Wobec tego trze ba przyjąć, że w roku 1400 odbyło się podniesienie istniejącego już kościoła parafialnego do godności kolegiaty. Przed rokiem 1400 istniały trzy parafie "tarnowskie". Były to: św. Marcina w Zawadzie, Narodzenia Najśw. Maryi Panny w mieście (źródła watykańskie podają: "Ecclesia de Nova Tarnov", "ecclesia de Nova Civitate"), oraz erygowane przez biskupa Bodzantę około roku 1362 parafia na zamku, czyli obecnym Burku. Biskup Wysz podnosząc kościół parafialny miasta do godności kolegiaty, zniósł wszystkie te parafie, a ich uposażeniem dotował nowopowstałą Kolegiatę. Opiekę nad nią sprawował już nie proboszcz, lecz zorganizowane w kapitułę kolegiacką kolegium kapłanów: prałatów i kanoników, z prepozytem na czele.
Pierwotny kościół parafialny był mały. Obejmował obecną nawę główną, najprawdopodobniej bez prezbiterium, oraz dobudówki, czyli od południa kaplicę Świętego Krzyża i kruchtę, także kruchtę w wejściu głównym od zachodu, a od strony północnej zakrystię i kruchtę przy wejściu bocznym. Obecnie czyli od roku 1400 powstała konieczność rozbudowy kościoła z powodu zapisów fundacyjnych na tzw. altarie i związane z tym obowiązki liturgiczne. Kościół zaczął więc obrastać kaplicami. W roku 1415 powstała od południa Kaplica Rozesłania Apostołów, jako votum za zwycięstwo grunwaldzkie. Potem były dwa pożary, w roku 1483 i 1494. Przy okazji odbudowy wzniesiono przy wejściu głównym wieżę i od wschodu krótkie prezbiterium, następnie w roku 1512 od strony północnej kaplicę św. Anny i skarbiec, a w roku 1514, od południa, kaplicę Matki Boskiej Szkaplerznej. Kruchta południowa otrzymała wówczas bogaty w rzeźbę gotycko-renesansowy portal i sklepiony przedsionek.

katedra_wejscie_d

Wszystkie te rozbudowy miały charakter gotycki, zgodnie ze stylem kościoła i duchem epoki. Dwa następne stulecia dodały do tego nowe elementy w stylu baroku. Był to kapitularz, czyli obecne przejście do zakrystii, wzniesiony po roku 1617, oraz kaplica pod wezwaniem Świętych Relikwii, nakryta kopułą z latarnią, zbudowana w roku 1712 ponad skarbcem, na piętrze, z dojściem po schodach od strony nawy, na wzór kaplicy św. Jacka u Dominikanów w Krakowie. Istniała ona w tej formie do roku 1780, kiedy obniżono ją do poziomu posadzki kościoła, zaś na pomieszczenie paramentów kościelnych zbudowano obecną, dużą zakrystię a nad nią nowy skarbiec złożony z dwóch pomieszczeń. W tej formie dotrwała Kolegiata do czasu rozbiorów Polski. Tarnów znalazł się wtedy pod zaborem austriackim. Wkrótce stał się stolicą nowej diecezji, erygowanej w roku 1786 i Kolegiata otrzymała tytuł Katedry biskupiej. Wprawdzie w roku 1805 zniesiono diecezję tarnowska, by erygować ją później jako tyniecką, to jednak w roku 1826 stolica diecezji już na stałe wróciła do Tarnowa.

Fakt ten zadecydował o daleko idących zmianach w układzie wnętrza kościoła, zmierzających do jego powiększenia, by mógł sprostać nowym zadaniom. Odpowiednie prace prowadzono łącznie z remontami przez cały wiek XIX, w trzech etapach. Po roku 1826 połączono obydwa szeregi kaplic, tworząc w ten sposób dwie nawy boczne, dzięki czemu kościół otrzymał kształt trójnawowej bazyliki. Poza tym do nawy południowej, nazywanej wtedy kaplicą św. Walentego, dobudowano od wschodu małą kaplicę św. Benedykta, czyli obecne prezbiterium dla nawy Najśw. Sakramentu. Drugi etap prac miał miejsce w latach 1850-1853, kiedy dobudowano drugą zakrystię, tzw. kanonicką. W trzecim etapie, w latach 1889-1900, świątynia otrzymała wygląd dzisiejszy, neogotycki. Przedłużono wówczas prezbiterium, dodając mu trójboczną absydę, wzniesiono nowy chór muzyczny, podwyższono wieżę do wysokości 72 m, zbudowano przedsionek od strony północnej, a nadto większość ścian zewnętrznych oblicowano nową cegłą. Wszystko to zostało zrealizowane według projektu architekta Juliana Zachariewicza ze Lwowa, pod kierunkiem inżyniera Janusza Rypuszyńskiego. Korona zdobiąca iglicę wieży, umieszczona tam w roku 1898, upamiętnia obchodzone wtedy uroczyście 50-lecie panowania cesarza Franciszka Józefa I (1916).
Obecnie Katedra tarnowska nosi tytuł "Bazyliki Mniejszej". Obdarzył ją tą godnością Papież Paweł VI Listem Apostolskim "Cum beatissima" z dnia 14 kwietnia 1972 roku. Jest to wyróżnienie honorowe, przyznawane niektórym świątyniom, ze względu na ich wyjątkowe znaczenie dla kultu Bożego i dla chrześcijańskiej kultury artystycznej.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Plac Katedralny

katedra_plac_d

Składa się ten plac z części czworobocznej, usytuowanej od południowej strony Katedry oraz wąskiego obejścia wokół kościoła. Część czworoboczna styka się w narożniku południowo-wschodnim z Rynkiem. Powstała w czasie późniejszym, po wyburzeniu istniejących tu kiedyś domów, po których - pod nawierzchnią - pozostały jeszcze piwnice.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Przedsionek południowy

katedra_drzwi_d

Nad wejściem widnieje herb papieski i napis: "Bazylika Mniejsza", odlew w mosiądzu, projektu Jana Winiarskiego, wykonany w pracowni Romana i Bogdana Sapów, upamiętniający nadanie Katerze tytułu Bazyliki w roku 1972.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Nawa Południowa

Zwiedzanie tej nawy należy ograniczyć tylko do jej końcowej części, ponieważ odbywa się tu wieczysta adoracja Najświętszego Sakramentu, zaprowadzona w roku 1987. W przestrzeni przed ołtarzem wierni modlą się przez cały dzień, a w konfesjonale spowiada kapałan.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Pomniki nagrobne

pomnik_barbary

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na trzy pomniki grobowe. Na ścianie zachodniej oglądamy pomnik Barbary z Tęczyńskich Tarnowskiej, pierwszej żony hetmana Jana Tarnowskiego. Jest to arcydzieło renesansowej rzeźby nagrobnej w skali europejskiej.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Epitafia

Na ścianach kościoła umieszczono liczne epitafia z czasu od wieku XVII aż do początku XX. Większość z nich zasługuje na uwagę.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Kruchta pod wieżą

Jak już było wspomniane, wieża pochodzi z czasu odbudowy kościoła po pożarze w roku 1494. Kruchta w jej przyziemiu ma sklepienie krzyżowe na żebrach z cegły. Portal wewnętrzny, prowadzący do nawy głównej, z , późnogotycki z początku wieku XVI, profilowany, zamknięty u góry półkolem, z herbem Leliwa u szczytu, posiada z tegoż czasu drzwi obite blachą o motywie kratownicy z rozetkami.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Nawa główna

Obejmuje ta nawa całą przestrzeń pierwotnego kościoła. Nakrywa ją sklepienie sieciowe, krzyżowo-żebrowe. Obecny chór muzyczny, neogotycki, pochodzi z roku 1897. Umieszczone na jego balustradzie dwie kamienne figury wykonał krakowski rzeźbiarz Zygmunt Langman (= 1924). Są to: św. Cecylia, męczenniczka z pierwszych wieków, patronka śpiewu i muzyki kościelnej, oraz św. Grzegorz Wielki, papież (= 604), reformator tegoż śpiewu, zwanego od jego imienia gregoriańskim. Polichromia została zachowana tylko w blendowanych wnękach okiennych. Są to malowane sepią postacie wybitnych osobistości z historii Polski, wykonane przez Adama Marczyńskiego w roku 1957.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Prezbiterium

Obecne prezbiterium jest późniejsze od nawy. Powstawało stopniowo w wieku XV i XIX. Stwierdzono to w roku 1899, kiedy okazało się, że ostrołukowa arkada tęczy nie jest oryginalna, lecz została wycięta w ścianie wschodniej pierwotnego kościoła. Potwierdziły to przed kilku laty badania podziemi, które ujawniły, że na linii tęczy zachował się potężny mur fundamentu tej ściany.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Nawa pónocna

W skład tej nawy weszły trzy pomieszczenia dawnej Kolegiaty. Idąc od zachodu, są to: kaplica św. Anny, następnie kruchta z wejściem bocznym, dalej dawny skarbiec, względnie zakrystia, zaś od roku 1712 na piętrze kaplica Świętych Relikwii.

Bazylika Mniejsza (Katedra) - Przedsionek północny

Został zbudowany w roku 1897 jako ochrona dla nawy bocznej i zabytkowego portalu w wejściu do dawnej kruchty. Dzięki obecnemu wyposażeniu swego wnętrza stał się Kaplicą Martylologii Polskiej. Na kamiennej, surowej menzie, projektu Bogdany i Anatola Drwalów, stoi tu późnogotycka, z początku wieku XVI drewniana figura Chrystusa Frasobliwego. Sam ten motyw ikonograficzny cierpiącego Chrystusa, odpoczywającego wprawdzie, lecz i pogrążonego w głębokim zafrasowaniu, był w sztuce gotyckiej bardzo rozpowszechniony.