Szkice Tarnowa

Tarnowski kościół katedralny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny jest jedną z najstarszych i największych świątyń tarnowskiej diecezji. Usytuowany w północno-zachodniej części zespołu staromiejskiego góruje nad otaczającą go zabudową znacząc swoją obecność ceglaną strukturą masywnych ścian nawy i prezbiterium oraz wyniosłej wieży, której charakterystyczna sylweta jest główną dominantą architektoniczną w panoramie Tarnowa i jednym z jego znaków rozpoznawczych.

Już od ponad pięciuset lat wznosi się on pośrodku tarnowskiego placu rynkowego i do dziś zachwyca swoją sylwetą wzbogaconą charakterystyczną wieżą, którą wieńczy Pogoń Litewska, herb książąt Sanguszków , niegdysiejszych właścicieli miasta. A chociaż w obecnym kształcie jest on budowlą renesansową, to przecież przetrwały w nim gotyckie jeszcze elementy: fragmenty murów magistralnych, dolna część wieży, ceglane nadproże dawnego głównego wejścia o gruszkowatym profilu. One to i zapiska w miejskich księgach z 1448 roku odnosząca się do kaplicy szpitala Św. Ducha wskazują na to, że ratusz tarnowski istniał już w pierwszej połowie XV wieku.

Pomimo, iż kościółek pod wezwaniem św. Marcina znajduje się nie w Tarnowie, a w sąsiadującej z nim wsi Zawada na górze św. Marcina, tradycja i historia wiążą go bardzo ściśle z miastem. Na owej górze wszak znajdować się miała kolebka Tarnowa i siedziba pierwszej tarnowskiej parafii.

Stoi przy ulicy Gumniskiej pod numerem 30 obiekt niewielki wprawdzie, lecz niezwykłej urody. Zna go wielu tarnowian młodszego, a nawet średniego pokolenia, jako że od dwudziestu lat pełni rolę miejskiego Pałacu Ślubów.

Stojący na lewym brzegu rzeczki Wątok u zbiegu ulic Panny Marii i Narutowicza drewniany kościółek Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej jest jedną z najstarszych świątyń Tarnowa. Powstał on ponoć już w połowie XIV wieku jako parafialny dla mieszkańców zamku na Górze św. Marcina. Twierdzono też dawniej, że zbudowany został w 1458 roku "przez sześciu wieśniaków z Przedmieścia Większego". Jednak z zapisu jaki w połowie XIX wieku ks. Michał Król, proboszcz kościoła katedralnego kazał umieścić na jego belce tęczowej wynika, że poświęcili go "Izydor od Św. Praksedy i Mikołaj od Św. Anastazji, Świętego Kościoła Kardynałowie, Roku Pańskiego 1462". Jeśli zapis ten odpowiada historycznej prawdzie, to kościółek powstał przed marcem 1440 roku. Wtedy to właśnie obaj ci wysocy dostojnicy kościelni zatrzymali się w Tarnowie w drodze z Rzymu do Kijowa.

Niemal na końcu ulicy Bernardyńskiej wznosi się sporych rozmiarów budowla o zwieńczonej trójkątnym naczółkiem klasycystycznej zachodniej fasadzie. Gdy jednak podejdziemy do owej budowli od strony wschodniej wyrośnie nad nami zamknięte trójbocznie kościelne prezbiterium o podpartych masywnymi uskokowymi szkarpami ścianach i strzelistych ostrołukowych, zamurowanych częściowo oknach. Teraz dopiero uświadamiamy sobie, że oto mamy przed sobą coś, co było niegdyś okazałą gotycką świątynią.

Wznoszący się przy ulicy Krakowskiej, górujący nad okoliczną zabudową parą swoich wież jest kościół pod wezwaniem Świętej Rodziny najokazalszą po Bazylice Katedralnej zabytkową świątynią Tarnowa i najpiękniejszą budowlą neogotycką wschodniej części województwa małopolskiego.

W liczącej blisko siedem wieków historii Tarnowa niemal sto lat przypada na czasy Odrodzenia i prymat sztuki renesansu. Tutaj objawiła się ona dziełami wybitnymi i najwybitniejszymi: pomnikami nagrobnymi członków rodziny Tarnowskich zdobiącymi wnętrze katedry, budynkiem ratusza, wystrojem architektonicznym Domu Mikołajowskiego, dziełami obronnymi oraz otaczającymi tarnowski rynek kamieniczkami niegdysiejszych patrycjuszy, którzy tak jak i szesnastowieczni właściciele miasta, ostatni Tarnowscy i Ostrogscy.

Znajdujący się przy ulicy Dworcowej okazały gmach tarnowskiego dworca kolejowego jest trzecim z kolei budynkiem stacyjnym na tym miejscu.

Jako pierwszy powstał prowizoryczny jeszcze budynek, związany z otwartym w 1856 roku odcinkiem Kolei Karola Ludwika, łączącym Tarnów z Bochnią i Dębicą. W latach 1859-1861 zbudowano stały już, okazały, wieloczłonowy dworzec kolejowy w stylu neorenesansowo-tyrolskim. Gdy w 1892 roku kolej żelazną, prowadzącą już ze Lwowa przez Przemyśl, Tarnów i Kraków do Wiednia upaństwowiono, rozpoczęła się jej modernizacja. I tak w latach 1906-1910 powstał obecny, bardzo reprezentacyjny gmach dworcowy.

Uliczka ta, a właściwie zaułek łączący plac Kazimierza Wielkiego z Rynkiem jest równie stara jak samo miasto Tarnów. Wytyczona wszak została wraz z nim po 1330 roku, a zabudowa jej jest integralną częścią struktury architektonicznej tarnowskiej starówki. Wszak jej stronę północną zamykają boczne elewacje przyrynkowej kamieniczki Rynek 5 z początków XVI wieku i modernistycznej kamienicy Tertila, zbudowanej przy placu Kazimierza Wielkiego w 1914 roku, południową zaś osiemnastowiecznego domu Wielkie Schody 1/Krótka 2 oraz fasady dwóch piętrowych kamieniczek oznaczonych numerami 4 i 6, z których druga powstała przed rokiem 1848, w wyniku scalenia trzech niewielkich domków.

Najstarsza z tarnowskich szkół średnich, Liceum Ogólnokształcące nr I im. Kazimierza Brodzińskiego, której tradycja sięga czasów hetmana Jana Tarnowskiego, a więc pierwszej połowy XVI wieku, siedzibę swoją ma w wielkim gmaszysku przy ulicy Józefa Piłsudskiego nr 2.