Dzieje Tarnowa

Ślady ludzkiej działalności sięgają tutaj końca epoki lodowcowej, kiedy to pojawili się w okolicach dzisiejszego miasta łowcy reniferów. Lecz na stałe ludzie osiedlali się dopiero wówczas, gdy polodowcowa tundra powoli przemieniała się w gęstą puszczę, dającą schronienie i pożywienie. W granicach administracyjnych obecnego miasta archeolodzy zlokalizowali sześć stanowisk mezolitycznych z okresu między 8300 a 4500 lat p.n.e.

Kolejne ślady działalności człowieka są młodsze o kilka tysiącleci. W samym centrum Tarnowa, na terenie posesji Rynek 5 (siedziba Tarnowskiego Centrum Kultury), znaleziono grób jamowy z fragmentami przepalonych kości, gliniane naczynie (popielnicę) i żelazny przedmiot, zaś w pobliżu ratusza pozostałości urny z grobu ciałopalnego. Ustalono, że znaleziska te pochodzą z pierwszego okresu żelaza, zwanego halsztackim, czyli z lat ok. 700-400 p.n.e., kiedy tzw. kultura łużycka przeżywała na ziemiach polskich swój największy rozkwit. Jednak do jakiej grupy językowej ludów indoeuropejskich należała ludność kultury łużyckiej, niestety nie wiadomo. Pewne jest tylko to, że nie byli to Prasłowianie. Być może był to lud (czy raczej grupy ludności) zwane w źródłach antycznych Wenetami, których śladów pobytu w nazewnictwie jezior, gór, rzek, miejscowości, językoznawcy doszukali się prawie w całej Europie.

Na przełomie V i IV w. p.n.e. z południowego zachodu przybywa na dzisiejsze ziemie polskie lud Celtów. Niedawno tarnowscy archeolodzy z Muzeum Okręgowego, odkryli niedaleko Tarnowa w miejscowości Łętowice, cmentarzysko celtyckie. W okresie od I-IV w. n.e., w okresie wpływów rzymskich, na całym obszarze Małopolski kwitnie kultura przeworska. Być może nosicielami tej kultury jest mieszana ludność germańsko-celtycka (Wandalowie i Lugiowie). Ślady osad tej ludności znaleziono w Tarnowcu, Wierzchosławicach, Wojniczu. Ostatnio archeolodzy A. Szpunar i J. Okoński przebadali ślady osady kultury przeworskiej, położonej w widłach rzek Białej i Wątoku na terenie miasta. Odkryto tam między innymi ślady wiekowej konstrukcji kamiennej, która - jak się przypuszcza stanowiła część dużej wędzarni. Byłby to trzeci tego typu obiekt odkryty na ziemiach polskich, pochodzący z tej epoki.

Zanik kultury przeworskiej na przełomie IV i V w. n.e. wiąże się z najazdem Hunów i wędrówką ludów w Europie. Starożytny świat chylił się ku upadkowi. Rodziło się średniowiecze. Nowa epoka w dziejach Europy. Pojawiały się nowe ludy i państwa, m. in. Słowianie i państwa Wiślan i Polan.

W połowie IX w. na zboczu Góry św. Marcina został wybudowany gród, prawdopodobnie przez ludność plemienia Wiślan. Przed paru laty w wyniku intensywnych prac wykopaliskowych tarnowskich archeologów A. Cetery i J. Okońskiego, odkryte zostało jedno z największych w Polsce grodzisk wczesnośredniowiecznych, zajmujące powierzchnię 9,6 hektara. Wokół grodziska archeolodzy natrafili na ślady osad, mniej więcej z tego samego okresu czasu. Gród funkcjonował również po włączeniu Wiślan do państwa Polan, czyli u schyłku X w. Zniszczony został prawdopodobnie w latach 30-tych XI w., podczas powstania ludowego (lub najazdu Czechów - ?). Być może, że w połowie XI w. powstała nad rzeką Białą, na terenie dzisiejszego Tarnowca, osada nosząca dość popularną w całej Słowiańszczyźnie, nazwę Tarnów. Była własnością monarszą, a na przełomie XI i XII w. została nadana przez "królową" Judytę klasztorowi benedyktynów w Tyńcu k. Krakowa. Fakt ten potwierdza dokument papieskiego legata, kardynała Idziego z Toucy, który przebywał w Polsce zapewne w 1124 r. Nie zachowany w oryginale, lecz w późnych zniekształconych odpisach, dokument ma błędną datację (rok 1105 zamiast 1124). Jest to pierwsze źródło pisane, w którym znajduje się wzmianka o osadzie Tarnów. Druga wzmianka o Tarnowie pochodzi dopiero z roku 1308 (lub 1309). W wykazie cudów załączonych do "Żywotu błogosławionej Kingi" wymieniona jest kobieta o imieniu Marta, która miała pochodzić z ówczesnej wsi Tarnów, należącej do komesa Rafała. Jest to również pierwsza znana z imienia mieszkanka Tarnowa. Zaś komes Rafał byłby pierwszym nazwanym po imieniu tarnowianinem. Wówczas to zapewne teren dzisiejszego miasta (nie mylić z osadą o nazwie Tarnów na Górze św. Marcina) należał do rycerskiego rodu herbu Rawicz (wyobrażenie panny na niedźwiedziu na tarczy). W roku 1327 Spycimir herbu Leliwa (złoty półksiężyc i sześcioramienna gwiazda w polu błękitnym) na drodze kupna i zamiany z rycerzem Leonardem (zapewne herbu Rawicz) nabył wieś, zwaną później Tarnów Wielki i na jej obszarze, być może w szczerym polu, na tzw. surowym korzeniu, założył swoje prywatne miasto w 3 lata później. Zachował się do dziś, przechowywany w Bibliotece XX. Czartoryskich w Krakowie dokument lokacyjny miasta Tarnowa. W dniu 7 marca 1330 r., król Polski Władysław Łokietek daje przywilej zezwalający lokować miasto Tarnów na prawie teutońskim (niemieckim). Mieszczanie tarnowscy mieli się posługiwać takimi samymi prawami jak mieszczanie w królewskim Krakowie.

W dniu 7 marca 1330 r., król Polski Władysław Łokietek daje przywilej zezwalający lokować miasto Tarnów na prawie teutońskim (niemieckim). Mieszczanie tarnowscy mieli się posługiwać takimi samymi prawami jak mieszczanie w królewskim Krakowie.

W tym samym roku, Spycimir Leliwita wojewoda i kasztelan krakowski, druga osoba po królu w państwie, ukończył budowę zamku na północnym zboczu Góry św. Marcina.

Resztki ruin, tej ongiś wspaniałej budowli, przetrwały do dziś. Ród Leliwitów dbał o rozwój i świetność miasta. Jedna z gałęzi rodu, panów na Tarnowie, od XV w. nazywa się Tarnowskimi. Dziedzice miasta sprzyjają rozwojowi handlu i rzemiosła poprzez wydawanie odpowiednich przywilei dla kupców i rzemieślników. Od początku lokacji w mieście osiedlają się polonizujący się Niemcy, przenoszący się tutaj z Krakowa i Nowego Sącza. W 1445 r. znajdujemy w źródłach wzmianki o tarnowskim Żydzie Kalefie, który przybył tutaj ze Lwowa i handlował jedwabiem. W XVI w. osiadła w Tarnowie liczna kolonia Szkotów. Rodziny Nikielsonów, Dunów, Huysonów obracały znacznymi kapitałami i utrzymywały stosunki handlowe prawie z całą Europą. Powstają też w mieście z ich inicjatywy pierwsze banki i spółki handlowe.

Największy rozkwit miasta łączy się jednak z osobą Jana Tarnowskiego (1488-1561), hetmana wielkiego koronnego. Ten znakomity wódz, polityk, pisarz i gospodarz, prawdziwy człowiek Renesansu, korespondujący z Erazmem z Rotterdamu, w latach 1554-1560 wydał instrukcje, wpisane do ksiąg miejskich odnośnie sprawowania urzędów w mieście, jego obrony przed nieprzyjacielem, zachowania się ludności w czasie pożaru, organizacji cechowego rzemiosła. W XVI w. miasto liczy ok. 1200 mieszkańców i 200 domów w obrębie murów miejskich (dzisiejsza starówka).

Miasto zostało opasane wałami i murami już w połowie XV w., rozbudowanymi za hetmana Jana Tarnowskiego w pierwszej ćwierci XVI w. Od 1467 r. działały w Tarnowie kanalizacja i drewniane wodociągi, doprowadzające wodę do studzien - cystern w Rynku. W mieście jest w XVI w. szkoła, synagoga, a pod koniec prawdopodobnie zbór kalwiński. Rzemiosła zorganizowane są w kilkunastu cechach (30 rzemiosł w 7-12 cechach). Kościół parafialny, wzniesiony zapewne tuż po lokacji miasta w 1400 r. został podniesiony staraniem dziedziców do godności kolegiaty.

Po śmierci hetmana Jana Tarnowskiego 16 maja 1561 r. włoski rzeźbiarz Jan Maria Mosca z Padwy (stąd zwany Padovano) zaczął rzeźbić w tarnowskiej kolegiacie jeden z najpiękniejszych i największych w Europie(13,8 metrów) pomników nagrobnych doby Renesansu. Pomnik ten stojący w prezbiterium kościoła z wyrzeźbionymi naturalnej wielkości figurami hetmana i jego syna Jana Krzysztofa Tarnowskiego został ukończony w 1573 r. Jan Maria Padovano zaprojektował też bryłę renesansowego ratusza w Tarnowie i kierował jego przebudową w latach 60-tych XVI w. W 28 wnękach (blendach) attyki ratusza znajdowały się wówczas namalowane na rynku portrety Tarnowskich od Spycimira do Jana Krzysztofa Tarnowskiego, zm. w 1567 r., ostatniego męskiego przedstawiciela tej linii rodu.
W 1570 r. Tarnów przeszedł, drogą małżeństwa córki hetmana Tarnowskiego Zofii, w posiadanie książąt Ostrogskich (po jej śmierci). Po śmierci zaś męża Zofii, księcia Konstantego Ostrogskiego w 1588 r., miasto wraz z okolicą (tzw. hrabstwo tarnowskie) przechodzi w ręce kilku właścicieli. Liczne pożary i epidemie (tzw. wówczas zarazy) niszczą dobrobyt ludności i substancję materialną miasta. W październiku 1655 r. Tarnów rabują Szwedzi podczas tzw. "potopu". Jeśli w XVI w. miasto liczyło około 2 tys. mieszkańców, to po najeździe szwedzkim zaledwie 768.

Podniesienie z upadku miasto zawdzięcza kolejnym dziedzicom, książętom Sanguszkom, którzy w 1723 r. przejęli je w posiadanie po Lubomirskich. Rzeczpospolita jednak zmierzała do upadku, do czego przyczynili się walnie jej sąsiedzi. Od 1772 r. czyli od I rozbioru, Tarnów znalazł się pod zaborem austriackim, w tzw. Galicji. Paradoksalnie jednak, ale właśnie władze zaborcze przyczyniły się do rozwoju miasta. Sprzyjało temu przejęcie go z rąk prywatnych i zlokalizowanie tutaj siedziby cyrkułu (jednostki administracyjnej w randze powiatu), a od 1785 r. biskupstwa.

W dniu 14 marca 1794 r. w Tarnowie urodził się Józef Bem, późniejszy generał, bohater walk o niepodległość Polski (w powstaniu listopadowym 1830-31) i Węgier podczas Wiosny Ludów w lat. 1848-1849. W latach trzydziestych i czterdziestych XIX w. Tarnów był ośrodkiem licznych konspiracji niepodległościowych. Jednak wybuch powstania krakowskiego w 1846 r. w Tarnowie i całym cyrkule tarnowskim przerodził się w krwawą antyniepodległościową chłopską rewoltę, zwaną rabacją. Zajścia te - jak się przypuszcza - były zainspirowane przez austriacką lokalną administrację, przy cichym poparciu władz gubernialnych we Lwowie. W drugiej połowie XIX w. nastąpił gwałtowny rozwój miasta. W 1852 r. Tarnów zostaje połączony linią kolejową z Krakowem. W 1870 r. miasto liczy 21 779 mieszkańców i jest trzecim co do wielkości w Galicji po Lwowie i Krakowie. W 1878 r. w Tarnowie wprowadzono oświetlenie gazowe. W trzy lata później ukazał się pierwszy numer stałej gazety, tygodnik "Pogoń". Zaczynają pojawiać się stałe placówki kulturalne w mieście. W 1888 r. ks. Józef Bąba założył pierwsze na ziemiach polskich Muzeum Diecezjalne, gromadzące zabytki sztuki sakralnej.

Rok 1910, tzw. "rok inwestycji", przyniósł Tarnowowi nowoczesne wodociągi, elektrownię i nowy gmach dworca kolejowego. W sierpniu 1914 r. z Tarnowa wyruszają na pola walki Polskie Drużyny Strzeleckie, Strzelec i Sokół. Ogółem co piąty legionista pochodził z Tarnowa i najbliższych okolic. Jednak 10 listopada 1914 r. wkraczają do Tarnowa wojska rosyjskie i pozostają tutaj do 6 maja 1915 r. Podczas operacji tarnowsko-gorlickiej w początku maja 1915 r. miasto jest ostrzeliwane przez ciężką artylerię austriacką. Kilka budynków w mieście i perony dworca kolejowego uległy zniszczeniu. Wojna jednak zmierza ku końcowi. Tarnów jako pierwsze miasto w Polsce zrzuca jarzmo niewoli po 146. latach niewoli w nocy z 30 na 31 października 1918 r. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. premierem Rządu Obrony Narodowej jest Wincenty Witos z podtarnowskiej wsi Wierzchosławice, a gubernatorem wojskowym Warszawy w lipcu i sierpniu został na własną prośbę mianowany urodzony w Tarnowie w 1864 r. gen. Franciszek Latinik. W początku 1927 r. rozpoczęta została budowa Państwowej Fabryki Związków Azotowych we wsi Świerczków k. Tarnowa, od 1929 r. noszącej nazwę Mościce, włączonej do Tarnowa. Ta jedna z największych inwestycji przemysłowych Polski międzywojennej przyczyniła się znacznie do rozwoju miasta, które stawało się miastem przemysłowym. Tuż przed wybuchem wojny Tarnów liczy prawie 40 tys. mieszkańców. Połowę ludności stanowią obywatele pochodzenia żydowskiego, mający ok. 30 synagog i domów modlitwy, cmentarz funkcjonujący od XVI w., szkoły, kluby sportowe, stowarzyszenia kulturalne.

W dniu 28 sierpnia 1939 r. na tarnowskim dworcu kolejowym wybuchła bomba zegarowa, pozostawiona w przechowalni bagażu przez niemieckiego sabotażystę. Wydarzenie to poprzedziło wybuch II wojny światowej w dniu 1 września 1939 r. Już w 1940 r. w dniu 14 czerwca, spod żydowskiej łaźni wyruszył pierwszy transport więźniów do tworzonego przez Niemców obozu zagłady w KL Auschwitz (Oświęcimiu). Tarnowscy więźniowie w liczbie 728, stali się pierwszymi ofiarami tego obozu zagłady. W początku września 1943 r. nastąpiła zagłada tarnowskiego getta. Zostało wymordowanych wówczas ok. 20 tys. Żydów. Przez cały czas hitlerowskiej okupacji istnieje w mieście i okolicy ruch oporu organizowany pod auspicjami rządu londyńskiego i Armii Krajowej. Jego działania nasiliły się jesienią 1944 r. w ramach akcji "Burza". Batalion "Barbara" 16. pułku piechoty AK stoczył wówczas szereg potyczek i dwudniowy bój pod Jamną z Niemcami. Wyzwolenie spod hitlerowskiej okupacji nastąpiło 18 stycznia 1945 r. Powoli zaczęły się odradzać placówki kultury zlikwidowane podczas wojny przez okupanta. W 1945 r. powstało Muzeum Ziemi Tarnowskiej na bazie istniejącego od 1927 r. Muzeum Miejskiego.

W okresie "polskiego października" zaczęły w Tarnowie powstawać antykomunistyczne Komitety Rewolucyjne. Tarnów miasto rodzinne gen. Bema zaczął wysyłać transporty z krwią i żywnością na Węgry, gdzie wojska radzieckie tłumiły zryw niepodległościowy.

W 1957 r. powstał w Tarnowie Państwowy Teatr Ziemi Krakowskiej im. Ludwika Solskiego. W latach 1975-1997 Tarnów był stolicą województwa. Miasto zaczęło się rozbudowywać - powstały nowe osiedla: Jasna, Rzędzin, Falklandy. Od 1990 r. miasto ma demokratyczny samorząd, pochodzący z wyborów - w tym czasie został przeprowadzony generalny remont ulicy Wałowej - który stał się deptakiem. Nowy wygląd zyskał także Rynek, który zapełnił się kawiarniami i pubami. Obecnie Tarnów jako miasto powiatowe wkracza w kolejny etap budowania swej tożsamości.

 

Kazimierz Bańburski


Szanowni Państwo,

Zanim klikniesz „Przejdź do strony” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies.
Klikając „Przejdź do strony” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody.

Od 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (EU) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 roku w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem ich danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (określane jako RODO, GDPR lub Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych). Celem RODO jest ujednolicenie zasad przetwarzania danych osobowych w całej Unii Europejskiej oraz ustandaryzowanie informacji kierowanych do klientów o ich prawach.

W związku z powyższym, w zakładce RODO na stronie https://www.tarnow.pl/Wiecej-informacji/Inne/Polityka-Prywatnosci-RODO, znajdziecie Państwo informacje dotyczące przetwarzania Państwa danych osobowych przez Urząd Miasta Tarnowa z siedzibą w ul. Mickiewicza 2 33-100 Tarnów oraz zasady, na jakich będzie się to obecnie odbywać. Niniejsza informacja nie wymaga od Państwa żadnych dodatkowych działań.

Pełna informacja